Baglanti   Subelerimiz  
Say: 30
  Ana Sayfa    Ke Yazlar     Yazarlar     Ariv  

EDTR
DNYA
SINIFI
KRDSTAN
KLTR-SANAT
BYOGRAF
RPORTAJ
GN YAYINCILIK
POLTKA
SP


Bilgilendirme


Links

EM BI ZIMAN XWE KURD IN!/Lokman Polat
Lokman Polat

NEWROZ



 

Kurdn Kafkasyay bi taybet j kurdn li Ermenstan ji bo pvena and, ziman edebiyata kurd kar xebatn hja kirine. Xebatn wan afirandinn wan di nav droka kurd Kurdistan ya sedsaln daw de cih girtine. Ji xwe cih radyoya Yrvan girnge ciheke payebilinde, hjay pesn ye.

Qanad Kurdo di hla zimanzan, zimannas lkolneriy de, Areb emo, Aliy Evdirehman Asker Boyik di hla romana kurd de, Cell Cell di hla berhevkirina zargotina kurd de, Amerk Serdar gelekn din di hla helbest de, Tosin Red, Tmur Xell hinekn din di hla roknivsn de kar xebatn hja kirine edebiyata kurd dewlemend kirine. Ew berhemn wan nirxn kurdanin nemir in. Ji wan kesn ku saln dr dirj xizmet ziman anda kurd her wiha rojnamevanya Kurd kirye, yek j Tosin Red e.

Pit van end gotinn gelemper, ez dixwazim bi kurtah behsa Tosin Red pirtka w ya n ku nav w “Em bi ziman xwe kurd in” bikim. Bi rast j kurd bi ziman xwe kurd in. Heger ziman nebe ferqa fizk a kurdek yek ji neteweyeke din tune. Ziman neteweyek hebna w ye. Ziman hebe gel j heye, ziman tunebe gel j tune. Weke ku zanyar pdagog rus K. nk j dibje: “Her tit ji gel bistne, gel dsan dewsa w tij bike, l ziman gel j bistn, ew d w ziman nake.” Netewey ku xwe ji pikavtin, asmlebn biparze dikare hebna xwe bidomne, nexwe berevaj w be, ziman ji dest bie asmle bibe, d ew netewe mir ye.

Ev pirtka hja giranbiha di nav weann “Do” de li Stenbol derketiye. Pirtk 157 rpel e ji 36 gotaran pk t. Gotarn ku di pirtk de cih girtine li gor nivsna droka dema wan hatine rzkirin. Nivsa ango gotara yekem a pirtk di sala 1983- de li Yrvan hatiye nivsn. Gotara dawn a di pirtk de j di sala 2009- de li bajar Melbourne -Avusturya- y hatiye nivsn. Di pvajoya 26 salan de nivsn ku hatine nivsn weke guldesteyeke hatine amadekirin ji bo xwendevann kurd hatiye pk kirin.

Naveroka nivsan curbecur in. Hinek gotar li ser exsiyetn navdar n kurd in. Nivskar weke afirnernerek portreyan portreyn exsiyetn kurd pk kiriye. W behsa Cigerxwn, Heciy Cind, Emn Evdal, ekroy Xudo, Qanad Kurdo, Amerk Serdar, Sihd bo, Egt Cimo ikoy Hesen kiriye. Herweha w derbar lkolnern rus yn ku derheq kurdan de gelek tit nivsne ji bo kurdan kar xebat xizmetn hja kirine, nivsiye.

Dostn gel kurd ku Tosin Red di pirtka xwe de behsa wan kiriye ev in: Margarta Rdnko H. Orbel. Ew dibje M. Rdnko li ser kurdan gelek lkoln, werger apkirina destnivsn kurd kiriye. W herdu tezn xwe yn doktoray derbar kurdan de amade kiriye. W gelek berhemn edebiyata klask a kurd wergerandiye rus. Di rojnama “Rya Teze” radyoya Yrvan de gelek gotarn w yn li ser pirsn kurdnasiy hatine weandin. Nivskar T. Red ji bo H. Orbl j dibje: “Di pirsa ziman, drok, wje anda kurd de Orbel zanyar bye… Li Yektiya Sovyet H. Orbl zanyar yekemn b, ku ’Mem Zn’a Ehmed Xan bilind nirxand… W di berhemn xwe de nav Ehmed Xan dan ber navn mezintirn arn Rojhilata Navn.”

Pirtk bi gotara sernav “ziman me y d” dest p dike. Ew di gotara xwe de girngiya parastina ziman, pwstiya axaftina ziman zikmak nivsna w tne zimn. Ew dibje: “Xwendin nivsara ziman kurd mkanek pir mezin e ji bo parastin bipvebirina ziman me y netew.” Di gotarek din de j ew xetern asmlasyon ya li pber ziman kurd rave dike.

Weke min li jor got, di pirtk de 36 gotarn curbecur hene di hem gotaran de bal dikne ser mijarn girng. Ew rexne li partiyn kurd digre ku civnn xwe bi tirk pk tnin. Dibje: “Ta xewnn me j div bi kurd bin.” T. Red ji bo berxwedana geln bindest dibje: “Ziman, girntirn eka berxwedan ye.” Di pirs pirsgirka alfabeya kurd de j ew dtinn xwe pk raya git a kurdan dike dibje: “Div yek alfabeya kurd hebe!”

Di pirtk de, derbar kurdn zd de j agahdariyn gelek giranbiha hene. Div xwendevann kurd van gotaran bixwnin ji ola kurdn zd hayidar bibin. Wek mnak; proziya ziman kurd di ola kurdn zd de ciheke girng digre. Ji bo kurdn zd ziman kurd proze lewre j qewl, beyt duayn wan bi kurd ye. T gotin ku; Melek Tawis bi Adem Hway re bi kurd peyivye.

Ez behsa yekoyek naveroka hem gotaran bikim d nivsa min gelek dirj bibe. Mexseda min ne ku bi berfereh ez analza pirtk bikim. Min xwest ez danasna pirtk bikim bala xwendevann kurd biknim ser pirtk ku bikirin bixwnin. Herweha ez bi v kurtenivsa xwe ya danasna pirtka Tosin Red 70 saliya w proz bikim j re temeneke dirj bi dilcan daxwaz bikim.

Weke rexne na, l weke tbiniyeke balkiandin, ez dixwazim v bibjim: Xwez gotarek, du gotar derbar romana kurd romannivsern kurd yn Sovyeta ber de hebana. Wek t zann romana kurd a yekem ji al Areb emo ve hatiye nivsn. Herweha Eliy Evdirehman j end romann hja nivsiye. Romann wan destpka afirandina romann kurd ne div behsa wan b kirin. Nivskar Tosin Red di pirtka xwe de -wek mnak- awa ku behsa Heciy Cind berhemn w dike, herweha div behsa romannivsern kurd Areb emo, Eliy Evdirahman Esker Boyik j bikira. Bel, div bahs bikira, lewre cih anaz pesn ye ku nivskarek kurd li Ermenstan romana kurd a yekem nivsiye hem kurd bi v berhema w serbilind in. Romana Areb emo weke romana yekem mohra xwe li droka edebiyata kurd romannivseriya kurd xistiye.

***

Min di rzn jorn de, di derbar pirtka Tosin Red ya bi nav “Em bi ziman xwe kurd in” dtinn xwe pk xwendevanan kir. Min bi kurtah behsa naveroka pirtk kir. Niha j bi end gotinan dixwazim behsa nivskar kurd hja Tosin Red bikim.

Nivskar Tosin Red di sala 1941’ de, ji malbateke Kurdn Ezd li gund Krekend, li Ermenstan hatiye din. W p di gund xwe de pa di gundeke ermeniyan de di dibistan de xwendiye. T. Red di sala 1964’an de, faklteya fzk-matmatk ya Ensttya Yrvan ya Pedagojiy temam kirye.


Tosin Red di sala 1975’an de tza xwe ya doktoray nivsye bye doktor zanyarya kmyay. Saln dirj li Zanngeha Yrvan Ensttyn Akadmya Ermenstan kar kiriye gelek gotarn zanyar ap kirine.

Gotara Tosin Red ya yek di sala 1961’ de di rojnameya Rya Teze de ap bye ku rojnameya her temen dirj ya Kurd ye. Gelek gotar, helbest rokn w li heman rojnam hatine ap kirin di Para Kurd ya Radyoya Yrvan de hatine weandin.

Berhema w ya yek “Droka Helbestan” di 1975’an de ap bye. Pa, dwana w ya bi nav “Zozan” ap bye d re j, berhemeke w ya bik bi nav “Jan” ap bye. Pit re dwaneke w ya din, bi nav “Nvro” ap bye.

Tosin Red her wiha, li bajar Tfls piyesek bi nav “Syabend Xec” nivsye ku li ser dk hatiye lstin vdeo kasetn w j hatin belav kirin. Ew pyes, di sala 1998’an de li Swd wek pirtk hatye ap kirin. Di sala 2000’ de berhevoka kurterokn w ya bi nav “eva Bxew” hatye ap kirin.

Ji bil w j dsa di sala 2000’ de Tosin Red zimanzan Husn Hebe jibo branna Kurdzan zimanzan mezin Qanad Kurdo ku ap T. Red e, pirtkeke taybet ap kirin.

Ew her wiha, dora 12 salan bi sedan nivsar di Ansklopedya Kurd ya heman radyoy de weandine ku tevahya wan li ser drok, edebyat anda Kurd bne.

Nivskar Kurd Tosin Red bi nivskar folklorzan a navdar Nra Cewer re zewic ye du qzn w hene.

Tosin Red ji sala 1993’an vir ve li Australyay dij sal 70 salya w ye. Ew weke xortek bi hest rih ciwaniy dnamk kar xebata xwe ya kurdayetiy afirandina berhemn kurd didomne.

 

Berhemn Tosin Red yn apby ev in:


1 - Kilam R (helbest, 1975)
2 - Zozan (helbest, 1984)
3 - Nvro (helbest, 1987)
4 - Syabend Xec (ano, 1988)
5 - eva b xew (rok, 2000)
6 - Jibo branna Qanat Kurdo (tev Husn Hebe, 2000)
7 - zdyat Oleke H J Nenaskir (lkoln, 2004)
8 - Min brya evn sp kiriye (rok, 2005)
9 - Mestre, Ser Hjay Tac B (romana dirok,2005)

10 - Evna te ez parastim (Roman - 2010)

11 - Em Bi Ziman Xwe Kurd in - (2010)

W hn berhemn A. Pkn, L. Tolstoy, A. xov, A. Bnn, A. Voznsnsk, A. sahakyan, P. Svak wergerandine ziman Kurd ap kirine.

 


Print
Sosyalist Mezopotamya© 2006